All posts by Ηλίας Ρήγος

Ηλίας Ρήγος, Ψυχοθεραπευτής – Οικογενειακός Θεραπευτής email: il_rigos@yahoo.gr Μαρία Κοπακάκη M.Sc. Σχολική-Αναπτυξιακή Ψυχολόγος email: kopakaki@hol.gr

Πώς θα μάθετε το παιδί σας να μην λέει ψέματα

2484447098_37b9c7b593_z

Image credit : Chris_Parfitt

  • Αναλογιστείτε πως μπορείτε να καταλάβετε αν το παιδί λέει ψέματα. Όσο μικρότερο είναι, τόσο πιο εύκολα θα το διαπιστώσετε, καθώς τα μικρά παιδιά έχουν λιγότερη εμπειρία στο να προσαρμόζουν τη γλώσσα σώματος που χρησιμοποιούν. Όσο όμως ωριμάζουν, τόσο καλύτερα μπορούν να κρυφτούν. Κοιτάξτε τα μάτια του (αποφεύγει τη βλεμματική επαφή;), τον τόνο της φωνής (ελαφρό τρεμούλιασμα, ψεύτικη σιγουριά;) Μην σπαταλήσετε όμως πολλή ενέργεια. Κανένας γονιός δε γίνεται ποτέ πολύ καλός σε αυτή τη δεξιότητα, και τα παιδιά δεν πρέπει να αντιμετωπίζονται μονίμως ως ύποπτοι.
  • Λειτουργήστε προληπτικά. Αφηγηθείτε στο παιδί πραγματικές ιστορίες με ψέματα που συναντάτε στη δουλειά ή αλλού και μιλήστε στο παιδί για τα συναισθήματα που σας γεννούν. Μπορείτε ακόμα να μιλήσετε για ψέματα που εσείς έχετε πει και τα μετανιώσατε, καθώς και για τις συνέπειες που υποστήκατε.
  • Αναγνωρίστε τα ψέματα που αποτελούν συγκαλυμμένες ευχές και απαντήστε σε αυτές. «Θα ήθελες να πας ταξίδι στην Αγγλία, ίσως κάποια μέρα να γίνει και αυτό».
  • Αν πιάσετε το παιδί να λέει κάποιο σημαντικό ψέμα, πάρτε το κάπου ήσυχα, ζητήστε του να σας ακούσει προσεκτικά, και εκθέστε όλα όσα ξέρετε για το συμβάν. Μην το «στριμώχνετε στη γωνία» και μην το ανακρίνετε. Απλώς θα ζαρώσει και θα πει περισσότερα ψέματα για να προστατευτεί από την απογοήτευση και το θυμό σας. Επιτρέψτε του να αναστατωθεί, και στη συνέχεια μιλήστε του για την απώλεια της εμπιστοσύνης σαν την ουσιαστική συνέπεια της συμπεριφοράς του. Κατόπιν σκεφτείτε μαζί πως μπορείτε να διορθώσετε τη ζημιά. Αν παραμένει σιωπηλό, ξαναπροσπαθήστε αργότερα. Μη βάλετε τις φωνές, μην υποβιβάζετε και μην εξευτελίζετε το παιδί. Έτσι το πρόβλημα γίνεστε εσείς, αντί για το ψέμα.
  • Τονίστε, πολύ ξεκάθαρα, ότι δεν θέλετε να λέει ψέματα και πως προτιμάτε την ειλικρίνεια, ακόμα και αν η αλήθεια είναι δυσάρεστη ή σας πονάει.
  • Δείξτε αγάπη – να γνωρίζει το παιδί με σιγουριά ότι το αγαπάτε ακόμα και αν δεν τα πηγαίνει καλά στο σχολείο ή στα αθλήματα.
  • Βεβαιωθείτε ότι οι αντιδράσεις σας δεν είναι υπερβολικά αυστηρές – ο φόβος της τιμωρίας, ιδίως της σωματικής, μπορεί να μετατρέψει ένα παιδί σε συστηματικό ψεύτη.
  • Ακούστε την ιστορία από την πλευρά του παιδιού σας.
  • Σκεφτείτε καλύτερους τρόπους με τους οποίους μπορεί το παιδί να κερδίσει την προσοχή σας, αν η κακή του συμπεριφορά ή τα ψέματά του μοιάζουν σα μία προσπάθεια να κάνει κάτι τέτοιο.

Γιατί το παιδί μου λέει ψέματα;

1174308284_e023da250d_z

Image credit : notsogoodphotography

Πότε ένα παιδί λέει ψέματα;

  • Αν οι προσδοκίες που έχουν από αυτά οι γονείς είναι υπερβολικά υψηλές.
  • Αν οι γονείς δεν έχουν μία αντικειμενική εικόνα της σχολικής τους πορείας, μπορεί να πουν ψέματα για τους βαθμούς τους.
  • Όταν, μετά από κάποια αταξία, το ρωτάτε «γιατί;», μπορεί να πει ψέματα μόνο και μόνο επειδή και το ίδιο αδυνατεί να κατανοήσει ή να εξηγήσει τα αίτια της συμπεριφοράς του.
  • Τα παιδιά που δεν οριοθετούνται όπως πρέπει από τους γονείς τους συνηθίζουν να λένε ψέματα.
  • Τα παιδιά που δεν επαινούνται και δεν ανταμείβονται όταν συμπεριφέρονται καλά μπορεί να πουν ψέματα για να τραβήξουν την προσοχή.
  • Πίσω από το ψέμα κρύβονται συχνά ευσεβείς πόθοι. Τα παιδιά έχουν την ανάγκη να εντυπωσιάζουν τους φίλους τους και να κάνουν τα όνειρά τους πραγματικότητα, μέσω μικρών ψεμάτων. Αν ένας φίλος έχει ένα αξιοζήλευτο καινούριο παιχνίδι για το play-station, το παιδί σας μπορεί να προσποιηθεί ότι το έχει κι εκείνο. Η τάση αυτή υποχωρεί κατά τα 8 με 9 έτη.
  • Πολλά ψέματα προκύπτουν από προσπάθειες του παιδιού να ευχαριστήσει τους γονείς. «Έκανα τα μαθήματά μου» ή «Έπλυνα τα δόντια μου». Ένα παιδί άνω των 7 ετών ξέρει πως το πιθανότερο είναι ότι θα τσεκάρετε αν λέει την αλήθεια, η ανάγκη του όμως να σας ευχαριστήσει συχνά υπερβαίνει το φόβο του ότι το ψέμα θα αποκαλυφθεί.
  • Ένα παιδί που έχει την υποψία ότι η αγάπη σας έρχεται με όρους: «Πήρα 10 στα μαθηματικά» ή «Βγήκα πρώτος σήμερα στην κολύμβηση» – πιστεύει ότι είναι πιο σημαντικό να κερδίσει το θαυμασμό και την αποδοχή σας από το να είναι ειλικρινές.
  • Για να αποφύγει την τιμωρία – όσο πιο αυστηρά τιμωρείται ένα παιδί, τόσο περισσότερα ψέματα θα πει για να το αποφύγει.

Δώστε στο παιδί να καταλάβει ότι θα το αγαπάτε ακόμα και αν κάνει κάτι κακό. Πρέπει να μάθει ότι η ειλικρίνεια είναι η «καλύτερη πολιτική».

Όρια και υπευθυνότητα στα παιδιά

116412597_2aff1015c9_z

Image credit : rolands.lakis

Η οριοθέτηση των παιδιών

Η επιβολή ορίων αποτελεί μέρος της καθημερινότητας κάθε γονιού. Οι προηγούμενες γενιές ταύτιζαν την οριοθέτηση με την τιμωρία, σήμερα όμως μιλάμε περισσότερο για καθοδήγηση, ή για έναν τρόπο να διδάξουμε τα παιδιά μας πώς να τα βγάζουν πέρα στον κόσμο.

Μέσα από την οριοθέτηση, ένας γονιός δεν υποδεικνύει απλώς στο παιδί του τι πρέπει να πει ή τι πρέπει να κάνει, αλλά και το βοηθά να διαχειριστεί τις παρορμήσεις και τα άγχη του. Τα όρια που επιβάλλει ο γονέας εσωτερικεύονται και βοηθούν τα παιδιά να νιώθουν ασφαλή.

Οι αταξίες, οι σκανταλιές και η παραβίαση κανόνων αποτελούν φυσικό και αναπόφευκτο κομμάτι της ανάπτυξης. Τα παιδιά είναι περιπετειώδη, έχουν έντονες παρορμήσεις και μία ισχυρή ανάγκη για ανεξαρτησία. Η πρόκληση για τους γονείς είναι να μπορέσουν να αντιμετωπίσουν τα αναπτυξιακά αυτά ζητήματα με ένα θετικό και εποικοδομητικό τρόπο.

Τα όρια

Τα όρια είναι ουσιαστικά οι προσδοκίες που έχουν οι γονείς από τα παιδιά τους. Είναι κατευθυντήριες γραμμές ή κανόνες, που δίνουν στα παιδιά το μήνυμα: «Νοιάζομαι για σένα. Θέλω να είσαι ασφαλής, να συμπεριφέρεσαι υπεύθυνα και να ενδιαφέρεσαι για τα συναισθήματα των άλλων, για να μάθεις έτσι να χτίζεις καλές σχέσεις.

4 είδη ορίων

·          Αυτά που προλαμβάνουν σωματικές βλάβες

·          Αυτά που προστατεύουν υλικά αντικείμενα

·          Αυτά που αποτρέπουν συναισθηματικά πλήγματα

·          Αυτά που διδάσκουν το σεβασμό στους άλλους

Κάποιες γενικές κατευθύνσεις για την οριοθέτηση των παιδιών

  • Οι κανόνες και τα όρια αφορούν τα σημαντικά ζητήματα. Τα υπερβολικά όρια αποτελούν βάρος και ανακόπτουν την ανάπτυξη των παιδιών. Σαν γονιός, χρειάζεται να βάλετε προτεραιότητες.
  • Τα όρια πρέπει να είναι λογικά και να λαμβάνουν υπ’ όψη την ηλικία και το αναπτυξιακό στάδιο του παιδιού. Αναρωτηθείτε αν μπορεί το παιδί να κάνει αυτό που του ζητάτε.
  • Τα όρια πρέπει να είναι ξεκάθαρα, θετικά διατυπωμένα και να προάγουν το να μάθει το παιδί αυτό-πειθαρχία.
  • Οι κανόνες πρέπει να εφαρμόζονται με συνέπεια. Αν δεν υπάρχει σταθερότητα στην εφαρμογή τους, το παιδί θα μπερδευτεί.
  • Καθώς το παιδί μεγαλώνει, οι κανόνες θα πρέπει να αλλάζουν και να προσαρμόζονται και να δίνονται περισσότερες ελευθερίες.
  • Τα παιδιά μπορούν να συμμετέχουν τα ίδια στη θέσπιση κανόνων. Το να ζητάμε τη γνώμη τους ενισχύει την αυτοεκτίμηση και τον αυτοέλεγχό τους.
  • Οι κανόνες δεν πρέπει να είναι αυθαίρετοι αλλά να συνοδεύονται από εξήγηση και αιτιολόγηση.

Ο γονιός θα πρέπει να περιμένει ότι το παιδί του θα ελέγξει την ικανότητά του να είναι σταθερός και συνεπής, παραβιάζοντας τους κανόνες. Τα παιδιά «τσεκάρουν» τους γονείς για να δείξουν την ανεξαρτησία τους και να δουν αν οι γονείς θα εμμείνουν σε αυτά που δηλώνουν ως σημαντικά.

Η απουσία ορίων ή τα υπερβολικά, άκαμπτα όρια προκαλούν στα παιδιά θυμό, άγχος ή φόβο. Τα συγκεκριμένα, θετικά και σταθερά εφαρμοζόμενα όρια αποτελούν ένα σημαντικό βήμα προς τον αυτοέλεγχο και την υπεύθυνη συμπεριφορά και δίνουν στα παιδιά αίσθημα ασφάλειας.

Τι λειτουργεί συνήθως:

  • Καθορίστε σαφείς κανόνες. Συνήθως οι καβγάδες ανάμεσα σε ένα γονιό και το παιδί του περιστρέφονται διαρκώς γύρω από τα ίδια θέματα. Για το λόγο αυτό, χρειάζεται οι κανόνες να είναι σαφείς και ξεκάθαροι. Για παράδειγμα, πείτε στο παιδί ότι επιτρέπεται να βλέπει τηλεόραση μόνο αφού έχει τελειώσει τα μαθήματά του. Αυτό θα μειώσει καθημερινές μάχες και διαρκείς διαπραγματεύσεις.
  • Χρησιμοποιήστε την έννοια της φυσικής συνέπειας σαν ένα είδος τιμωρίας, όταν οι κανόνες παραβιάζονται. Για παράδειγμα, αν ο γιος σας σπάσει το τζάμι του παραθύρου παίζοντας ποδόσφαιρο μέσα στο σπίτι, ζητήστε του να πληρώσει την αντικατάστάσή του με το χαρτζηλίκι του. Αν η συνέπεια συνδέεται με τη συμπεριφορά ή την παραβίαση του κανόνα, το μήνυμα ότι η συγκεκριμένη συμπεριφορά δεν είναι αποδεκτή ενισχύεται.
  • Μιλήστε για τα συναισθήματα. Αν το παιδί σας μιλάει θυμωμένα, απότομα ή υβριστικά, κουβεντιάστε μαζί του για το τι το έχει θυμώσει ή αναστατώσει. Όταν τα συναισθήματα ανοίγονται και συζητιούνται, η ανάγκη να είναι κανείς επιθετικός στη συμπεριφορά του μειώνεται.
  • Σε αυτές τις ηλικίες η ενίσχυση ή η επιβράβευση εξακολουθεί να λειτουργεί. Αν η κόρη σας παραμελεί το στρώσιμο του κρεββατιού της, μπορείτε να της υποσχεθείτε μία βόλτα στο εμπορικό κέντρο αν στρώνει καθημερινά το κρεββάτι της π.χ. για μία εβδομάδα.
  • Δώστε χώρο στο παιδί να ζητήσει πράγματα και να σας εξηγήσει το σκεπτικό του. Μπορεί να μη συμφωνήσετε τελικά, αλλά είναι σημαντικό να δώσετε στο παιδί την ευκαιρία επιχειρηματολογήσει και να υπερασπιστεί τον εαυτό του
  • Όταν το παιδί σας παραβιάζει κανόνες, βοηθήστε το να κατανοήσει καλύτερα τη συμπεριφορά του. Συνδέοντας τις πράξεις του με τα συναισθήματά του, θα αποκτήσει καλύτερο έλεγχο.
  • Όταν είναι εφικτό, παραχωρείστε στο παιδί καινούρια προνόμια. Αν ο 10χρονος γιος σας θέλει να πηγαίνει μόνος του στο σχολείο, βοηθήστε τον να εξασκηθεί κάνοντας τη διαδρομή μαζί του, μέχρι να νιώσετε άνετα να τον αφήσετε μόνο του.
  • Συζητήστε με άλλους γονείς. Ανταλλάξτε ιδέες και συγκρίνετε εμπειρίες. Πάντοτε όμως οι τελικές αποφάσεις είναι δικές σας. Ο κάθε γονιός έχει τις δικές του αρχές και αξίες που καθορίζουν και τα όρια που θα βάλει στο παιδί του.
  • Κάθε συζήτηση σχετικά με κάποια αταξία ή κακή συμπεριφορά, ας τελειώνει με μία σαφή διατύπωση μίας θετικής δεξιότητας. Για παράδειγμα, πείτε στον 7χρονο γιο σας: «Όταν θέλεις να αγοράσεις κάρτες Yu-Gi-Oh, να ζητάς χρήματα από μένα. Δεν πρέπει να δανείζεσαι λεφτά από τους φίλους σου»
  • Καλό είναι να έχετε ρεαλιστικές προσδοκίες. Ακόμα και αν η 9χρονη κόρη σας δείχνει εξωτερικά σαν να είναι 12, θα γκρινιάξει και θα κλαψουρίσει. Δείξτε υπομονή. Χρειάζεται χρόνο για να αναπτυχθεί.
  • Βοηθήστε το παιδί να αναπτύξει την κρίση του. Μιλήστε μαζί του για το κάπνισμά, τα ναρκωτικά κ.λ.π. Διδάξτε το μέσα από προσωπικά σας παραδείγματα, για το πώς π.χ. όταν ήσασταν στην ηλικία του αντιμετωπίζατε τους νταήδες ή καταφέρνατε να μην υποτάσσεστε στις προσταγές της παρέας. Μέσα από παιχνίδι ρόλων, βοηθήστε το παιδί να εξασκηθεί στο να διεκδικεί και να προστατεύει τον εαυτό του.

Τι δε λειτουργεί:

  • Το να ενοχοποιείτε ή να ντροπιάζετε το παιδί. Όταν η κόρη σας βάζει τα κλάματα μέσα στο μαγαζί επειδή αρνείστε να τις πάρετε τα ακριβά αθλητικά που θέλει, ας μην της επισημάνετε ότι «Κάνει σαν μωρό». Η φράση αυτή περνά το μήνυμα στο παιδί ότι τα συναισθήματά του είναι κακά, άρα το ίδιο είναι προβληματικό, και προκαλεί ένα πλήγμα στην αυτό-εκτίμησή του. Ακόμα και όταν λέτε «όχι», σεβαστείτε την επιθυμία του παιδιού και περιβάλλετε με αποδοχή τις συναισθηματικές του αντιδράσεις.
  • Το να «κόβετε την κουβέντα». Αν το παιδί σας ζητήσει κάτι και εσείς είστε εντελώς απρόθυμοι να το διαπραγματευτείτε, θα κατακλυστεί από θυμό. Η διατήρηση ενός ανοιχτού διαλόγου είναι σημαντικό μέρος μίας υγιούς σχέσης γονέα-παιδιού.
  • Η χρήση πολύ αυστηρής τιμωρίας. Η τιμωρία θα πρέπει να είναι ανάλογη του «εγκλήματος»! Αν το παιδί σας πάει άγραφτο μία μέρα στο σχολείο, το να του απαγορεύσετε π.χ. την τηλεόραση για μία εβδομάδα είναι υπερβολή.

Επικοινωνώντας με παιδιά σχολικής ηλικίας (6-11 ετών)

5480996830_c4c90d7527_zImage credit : woodleywonderworks

Ένας νέος τρόπος επικοινωνίας

Τα παιδιά σχολικής ηλικίας είναι πολύ πιο επικεντρωμένα στον εαυτό τους αλλά και στραμμένα προς τους φίλους τους, απ’ ότι ήταν στα προσχολικά χρόνια. Η συμπεριφορά τους και ο τρόπος που επικοινωνούν μοιάζει να έχει αλλάξει από τη μία μέρα στην άλλη. Υπάρχει πάντα εκείνη η στιγμή που σκέφτεστε: «δεν το αναγνωρίζω πια αυτό το παιδί» για να φτάσετε αμέσως στη διαπίστωση: «Το παιδί μου μεγαλώνει και αλλάζει».

Πως επικοινωνούν

Τα παιδιά σχολικής ηλικίας αρχίζουν να σκέφτονται για τον κόσμο γύρω τους με πιο σύνθετους τρόπους. Σε αυτό το στάδιο αρχίζουν να σκέφτονται λογικά, να αναζητούν αιτίες και να κάνουν πιο προκλητικές ερωτήσεις.

Μεταξύ 6 και 11 ετών, τα παιδιά αποκτούν στόχο στη συμπεριφορά και την επικοινωνία τους. Σκέφτονται από πριν τι θέλουν και συχνά καταστρώνουν σχέδια για να το αποκτήσουν. Πολλές φορές επικοινωνούν με τρόπο παρορμητικό και παρασύρονται από τις επιθυμίες τους, πάντα όμως πίσω από αυτά υπάρχει αγάπη.

Τη μία στιγμή νιώθουν εξαρτημένα και την άλλη αντιδρούν και επαναστατούν ενάντια στους γονείς τους. Αυτή η μπερδεμένη στάση βάζει σε δοκιμασία τα νεύρα των γονιών τους. Κάποιες μέρες κρέμονται από τη φούστα της μαμάς τους, και άλλες επιμένουν να περάσει το δικό τους με κάθε τρόπο. Αν οι γονείς τους συμπεριφέρονται κατά τρόπο που θεωρούν μωρουδίστικο, προσβάλλονται. Μερικές φορές όμως μοιάζει ζητούν τα ίδια από τους γονείς τους να τους φερθούν σαν να είναι μικρότερα.

Αμφισβητούν, αμφιβάλλουν και κάνουν κριτική στους γονείς τους. Δεν θεωρούν πια ότι η μαμά και ο μπαμπάς τους είναι οι μοναδικές αυθεντίες και τα ξέρουν όλα. Αυτή η αμφισβήτηση είναι φυσιολογική, και δείχνει ότι αποκτούν κριτική σκέψη. Δίνει όμως κάποιες φορές την εντύπωση ότι αποστασιοποιούνται ή και απορρίπτουν τα πρόσωπα που αγαπούν περισσότερο στον κόσμο.

Αρχίζουν να προσαρμόζουν το επικοινωνιακό τους στυλ στο περιβάλλον που βρίσκονται. Τα πιο μικρά παιδιά έχουν συνήθως ένα μόνο τρόπο επικοινωνίας ανεξαρτήτως του που ή με ποιον βρίσκονται. Περνώντας περισσότερο χρόνο εκτός σπιτιού, τα παιδιά σχολικής ηλικίας αναπτύσσουν νέους τρόπους ομιλίας επηρεασμένα από τους φίλους τους, το σχολείο, την τηλεόραση.

Τα παιδιά σχολικής ηλικίας αρχίζουν να κρατούν κάποιες από τις σκέψεις τους για τον εαυτό τους. Όσο καλή και θερμή και να είναι η σχέση με τους γονείς τους, έχουν την ανάγκη να κρατούν κάποια πράγματα κρυφά.

Αναπτύσσουν μία πιο εξελιγμένη αίσθηση του χιούμορ. Απολαμβάνουν τα αστεία και τις πλάκες και παίζουν πιο προχωρημένα παιχνίδια.

Πως να επικοινωνήσετε μαζί τους

Βρείτε χρόνο για συζήτηση. Όσο το παιδί μεγαλώνει, θα έχετε όλο και λιγότερες ευκαιρίες να κουβεντιάσετε. Καθώς στρέφεται σε σας λιγότερο συχνά από πριν, θα χρειαστεί να κάνετε μεγαλύτερη προσπάθεια να βρείτε έναν κοινό χρόνο.

Μιλήστε με το παιδί σας με ώριμο τρόπο. Τα παιδιά σχολικής ηλικίας θέλουν να αναγνωρίζουν οι ενήλικες ότι έχουν μεγαλώσει. Ακόμα και αν κάποιες φορές φέρονται σαν μωρά, θυμώνουν αν τους μιλάτε σαν να είναι μωρά.

Δείξτε σεβασμό. Ζητήστε του να σας βοηθήσει να καταλάβετε τις ανάγκες του. Η τελική απόφαση μπορεί να είναι δική σας, το παιδί σας όμως θα νιώσει ότι το σέβεστε αν ακούτε προσεκτικά αυτά που σας λέει.

Κάντε συγκεκριμένες και όχι γενικές ερωτήσεις. Για παράδειγμα, αντί να ρωτήσετε «Πως πέρασες σήμερα στο σχολείο;», μπορείτε να κάνετε την ερώτηση: «Τι είπε ο δάσκαλός σου για την έκθεση που έγραψες;»

Ακούστε με προσοχή χωρίς να διαφωνείτε ή να ασκείτε κριτική.

Αναδιατυπώστε αυτά που σας λέει και προσπαθήστε να μπείτε στο συναίσθημα που εκφράζει. Με τον τρόπο αυτό, δείχνετε ότι σέβεστε και κατανοείται το παιδί. Επιπλέον, το ενθαρρύνετε να σας μιλήσει περισσότερο.

Αντιδράστε με χιούμορ και παραδεχτείτε τα λάθη σας. Το χιούμορ είναι πολλές φορές ο καλύτερος τρόπος να επιλυθεί μία διαμάχη ή να ζητήσετε κάτι από το παιδί. Μη διστάσετε να ζητήσετε τη βοήθειά του για να πάρετε μία απόφαση. Τα παιδιά ενθουσιάζονται όταν ακούνε τους γονείς τους να παραδέχονται ότι κάνουν λάθος. «Μήπως δεν το σκέφτομαι καλά. Να προσπαθήσουμε να βρούμε μαζί μία άλλη λύση;»

Φτιάξτε μαζί κάποιους κανόνες. Πείτε «όχι» όταν χρειάζεται, αλλά βάλτε και το παιδί στο παιχνίδι της θέσπισης κανόνων συμπεριφοράς, για να ενισχύσετε την αίσθηση ότι έχει έναν έλεγχο στη ζωή του.

Μη σταματάτε την προσπάθεια για επικοινωνία. Ακόμα και αν κάποιες φορές νιώθετε ότι η πόρτα είναι κλειστή, δεν πρέπει να πάρετε τη σιωπή ή την αντιδραστικότητα του παιδιού προσωπικά. Είναι απλά η προσπάθειά του να αποκτήσει ανεξαρτησία.